Báo tin, tố giác tội phạm có mất phí không? Tố giác sai bị xử lý thế nào?

Báo tin, tố giác tội phạm không phải đóng phí tiếp nhận. Cơ quan có thẩm quyền có trách nhiệm tiếp nhận nguồn tin về tội phạm theo Bộ luật Tố tụng hình sự. Nhưng điều đó không có nghĩa là người gửi tin có thể viết tùy tiện, kết luận thay cơ quan điều tra hoặc bịa thêm tình tiết để “cho chắc”.

Điểm cần phân biệt là: tố giác chưa đủ chứng cứ không đồng nghĩa với tố giác sai; còn cố ý báo tin giả, biết rõ sự việc không đúng mà vẫn tố cáo người khác có thể bị xử phạt hành chính hoặc bị xem xét trách nhiệm hình sự về tội vu khống. Nếu vụ việc liên quan lừa đảo, chuyển tiền, tranh chấp hợp đồng hoặc người bị tố giác là đối tác quen biết, nên sắp chứng cứ trước khi nộp.

Báo tin, tố giác tội phạm có mất phí không?

Không. Việc báo tin, tố giác tội phạm là nguồn tin về tội phạm theo Điều 144 Bộ luật Tố tụng hình sự. Điều 145 quy định trách nhiệm tiếp nhận, thẩm quyền giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố. Khi cá nhân, tổ chức trực tiếp báo tin hoặc tố giác, cơ quan có thẩm quyền phải tiếp nhận theo trình tự tố tụng, không đặt ra “phí tiếp nhận tố giác”.

Người dân cần hiểu đúng: không mất phí tiếp nhận không có nghĩa là toàn bộ quá trình đều không phát sinh chi phí thực tế. Chi phí in sao hồ sơ, công chứng tài liệu, trích lục dữ liệu, dịch thuật, thuê luật sư hoặc đi lại là chi phí riêng của người thực hiện, không phải khoản tiền phải nộp để cơ quan có thẩm quyền nhận tố giác.

Tố giác sai khác gì với tố giác chưa chứng minh được?

Nhiều người ngại tố giác vì sợ “nếu công an không khởi tố thì mình bị phạt”. Cách hiểu này không chính xác. Một vụ việc không đủ căn cứ khởi tố sau khi kiểm tra, xác minh không tự động biến người tố giác thành người tố giác sai sự thật.

Cố ý báo tin giả, tố giác sai sự thật bị phạt thế nào?

Về xử phạt hành chính, từ ngày 15/12/2025, Nghị định 282/2025/NĐ-CP là văn bản mới điều chỉnh xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự. Điểm c khoản 3 Điều 8 nghị định này quy định mức phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 4.000.000 đồng đối với hành vi cố ý báo thông tin giả, không đúng sự thật đến cơ quan, tổ chức có thẩm quyền.

Về trách nhiệm hình sự, nếu người tố giác bịa đặt hoặc loan truyền điều biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm danh dự, nhân phẩm hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác, hành vi có thể bị xem xét theo Điều 156 Bộ luật Hình sự về tội vu khống. Khung cơ bản của tội này có thể là phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù; trường hợp có tình tiết tăng nặng, hậu quả nghiêm trọng hoặc bịa đặt người khác phạm tội trước cơ quan có thẩm quyền, rủi ro pháp lý sẽ nặng hơn.

Vì vậy, trước khi nộp tố giác, người bị hại nên tách ba phần trong hồ sơ: sự kiện đã xảy ra, chứng cứ đang có và nhận định pháp lý. Phần nhận định nên dùng ngôn ngữ thận trọng: “có dấu hiệu gian dối”, “có dấu hiệu chiếm đoạt”, “đề nghị xác minh”, thay vì khẳng định chắc chắn khi tài liệu chưa đủ.

Nên viết đơn tố giác thế nào để không tự tạo rủi ro?

Một đơn tố giác tốt không cần dài, nhưng phải rõ. Người gửi nên trình bày theo thứ tự thời gian, chỉ nêu những gì mình biết, mình có tài liệu chứng minh hoặc có căn cứ hợp lý để đề nghị xác minh. Không nên sao chép mẫu đơn chung rồi thay tên, vì mỗi vụ việc có điểm rủi ro khác nhau.

• Ghi rõ vai trò của bạn: người bị hại, người biết việc, người đại diện doanh nghiệp, người thân của người bị hại hoặc người được ủy quyền.
• Ghi rõ thiệt hại: số tiền, tài sản, ngày chuyển, tài khoản nhận, hợp đồng, hóa đơn, phiếu thu, biên nhận hoặc tài liệu giao dịch.
• Ghi rõ thủ đoạn: người kia đã nói gì, hứa gì, đưa tài liệu gì, dùng thông tin nào khiến bạn tin và giao tiền/tài sản.
• Ghi rõ tài liệu kèm theo: sao kê, tin nhắn, email, ghi âm, camera, giấy tờ, người làm chứng, địa chỉ liên hệ.
• Ghi rõ yêu cầu: tiếp nhận nguồn tin, xác minh dấu hiệu tội phạm, bảo vệ quyền lợi người bị hại, hướng dẫn bổ sung tài liệu.

Nếu cần hiểu vai trò của tố giác trong giai đoạn khởi tố, xem bài tố giác tội phạm là gì và vai trò trong khởi tố vụ án hình sự. Bài đó giải thích vì sao tố giác chỉ là nguồn tin ban đầu, còn quyết định khởi tố phụ thuộc kết quả kiểm tra, xác minh.

Vụ lừa đảo chuyển tiền nên chuẩn bị gì trước khi tố giác?

Với lừa đảo chuyển tiền, phần quan trọng nhất không phải là gọi đúng tên tội danh, mà là chứng minh thủ đoạn gian dối và dòng tiền. Người bị hại nên lập bảng riêng gồm ngày chuyển tiền, số tiền, số tài khoản nhận, tên chủ tài khoản, nội dung chuyển khoản, nội dung trao đổi trước và sau khi chuyển tiền.

Nếu vụ việc diễn ra trên mạng, cần lưu đường link, ảnh chụp màn hình, tài khoản mạng xã hội, số điện thoại, mã đơn hàng, địa chỉ ví điện tử, email, thông tin ngân hàng và toàn bộ tin nhắn. Không nên chỉ gửi ảnh rời rạc; hãy đánh số tài liệu để cơ quan tiếp nhận và luật sư dễ kiểm tra.

LegalZone đã có bài riêng về hồ sơ tố cáo lừa đảo trực tuyến gồm những giấy tờ gì. Nếu bạn muốn gửi online, xem thêm hướng dẫn tố giác tội phạm trên VNeID để biết cách chuẩn bị dữ liệu trước khi gửi.

Câu hỏi thường gặp

Báo tin qua điện thoại hoặc online có mất phí không?

Không có phí tiếp nhận tố giác. Tuy nhiên, nếu gửi qua nền tảng online, bạn vẫn cần lưu mã hồ sơ, ảnh chụp màn hình, thời điểm gửi và tài liệu đã tải lên để sau này đối chiếu.

Nếu tố giác nhưng cơ quan không khởi tố thì tôi có bị phạt không?

Không tự động bị phạt. Rủi ro phát sinh khi bạn cố ý báo tin giả, bịa đặt sự việc hoặc biết rõ thông tin không đúng mà vẫn tố cáo người khác. Trường hợp hồ sơ chưa đủ căn cứ, nên bổ sung tài liệu hoặc nhận quyết định trả lời theo luật.

Tôi bị lừa tiền nhưng chỉ có tin nhắn, có nên tố giác không?

Có thể tố giác nếu tin nhắn, dòng tiền và diễn biến cho thấy có dấu hiệu gian dối hoặc chiếm đoạt. Nên lưu bản gốc, xuất sao kê, ghi rõ tài khoản nhận và sắp xếp tài liệu theo thứ tự thời gian trước khi nộp.

Có nên nhờ luật sư trước khi tố giác lừa đảo không?

Nên rà trước nếu số tiền lớn, có nhiều người liên quan, vụ việc vừa có hợp đồng vừa có dấu hiệu gian dối, hoặc bạn sợ bị cho là tố giác sai. Luật sư giúp tách sự kiện, chứng cứ và nhận định pháp lý để đơn tố giác rõ hơn.

Nếu vụ việc của bạn liên quan đến tiền, tài sản hoặc giao dịch có dấu hiệu gian dối, xem trang luật sư lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Nếu cần dự trù chi phí trước khi gửi hồ sơ, xem bảng giá luật sư hình sự.