Chứng cứ điện tử trong vụ án hình sự: thu thập thế nào?

Chứng cứ điện tử trong vụ án hình sự thường là phần quyết định hướng xử lý ban đầu: tin nhắn Zalo, Facebook, email, sao kê, file ghi âm, camera, định vị, lịch sử đăng nhập, dữ liệu điện thoại, hợp đồng điện tử hoặc log hệ thống. Nhưng dữ liệu điện tử không phải cứ chụp màn hình là chắc chắn dùng được. Nếu lưu sai, sửa nhầm, gửi thiếu nguồn gốc hoặc tự thu thập trái phép, tài liệu có thể bị nghi ngờ về tính xác thực.

Bài viết này viết lại nội dung cũ theo hướng thực tế cho người đang có hồ sơ hình sự. Trọng tâm là dữ liệu nào nên giữ, thu thập thế nào để hạn chế rủi ro, khi nào cần giám định hoặc luật sư rà trước khi giao nộp cho cơ quan tố tụng.

Chứng cứ điện tử trong vụ án hình sự là gì?

Trong tố tụng hình sự, chứng cứ là những gì có thật, được thu thập theo trình tự pháp luật và được dùng để xác định có hay không có hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi, lỗi, thiệt hại, tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ và các vấn đề khác của vụ án. Dữ liệu điện tử là một trong các nguồn chứng cứ quan trọng, nhưng chỉ có giá trị khi được thu thập, kiểm tra, đánh giá đúng cách.

Dữ liệu điện tử có thể tồn tại trong điện thoại, máy tính, camera, máy chủ, tài khoản mạng xã hội, ví điện tử, ngân hàng, hệ thống quản trị doanh nghiệp hoặc thiết bị lưu trữ. Với nhiều vụ việc lừa đảo, đe dọa, cưỡng đoạt, mua bán hóa đơn, tranh chấp tiền chuyển khoản, xâm hại danh dự hoặc tội phạm công nghệ cao, dữ liệu điện tử là “dòng thời gian” giúp nhìn lại ai nói gì, chuyển tiền khi nào, dùng tài khoản nào và có dấu hiệu che giấu hay không.

Nếu cần đọc nền tảng về chứng cứ, anh/chị có thể xem thêm bài chứng cứ là gì và chứng cứ trong tố tụng hình sự.

Những loại dữ liệu điện tử thường gặp

Người dân thường đưa cho luật sư ảnh chụp màn hình. Ảnh chụp có ích để xem nhanh vụ việc, nhưng chưa chắc đủ để chứng minh. Cần xác định nguồn dữ liệu gốc, người đang quản lý, thời điểm tạo lập, cách sao lưu và khả năng đối chiếu với dữ liệu từ nền tảng, ngân hàng hoặc thiết bị.

Thu thập chứng cứ điện tử thế nào để hạn chế bị bác bỏ?

Nguyên tắc đầu tiên là giữ nguyên hiện trạng nhiều nhất có thể. Người có dữ liệu nên sao lưu nhưng không chỉnh sửa, không cắt ghép, không xóa bớt phần bất lợi và không nhờ người khác đăng nhập trái phép vào tài khoản của bên kia. Nếu dữ liệu nằm trong hệ thống của bên thứ ba như ngân hàng, nhà mạng, nền tảng mạng xã hội hoặc camera của tòa nhà, cần tính đến hướng đề nghị cơ quan có thẩm quyền thu thập, trưng cầu hoặc yêu cầu cung cấp.

Với dữ liệu cá nhân nhạy cảm, ảnh riêng tư, tài khoản ngân hàng hoặc nội dung đời tư, cần cân bằng giữa việc bảo vệ chứng cứ và nghĩa vụ bảo mật. Việc phát tán công khai tài liệu nhạy cảm có thể làm phát sinh rủi ro pháp lý mới, nhất là trong các vụ việc đe dọa, tống tiền, xâm phạm bí mật đời tư hoặc tranh chấp tình cảm có yếu tố hình sự.

Trong nhiều trường hợp, luật sư sẽ không khuyên khách hàng “nộp tất cả”. Cách làm tốt hơn là lập danh mục: dữ liệu nào là bản gốc, dữ liệu nào là bản sao, ai đang giữ, tạo lập khi nào, liên quan tình tiết nào và cần đề nghị cơ quan tố tụng kiểm tra ra sao.

Ảnh chụp màn hình có đủ làm chứng cứ không?

Ảnh chụp màn hình có thể là tài liệu ban đầu giúp giải thích vụ việc, nhưng thường cần đối chiếu thêm. Cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét nguồn tạo lập, tính toàn vẹn, khả năng bị chỉnh sửa, mối liên hệ giữa tài khoản và người sử dụng, thời điểm phát sinh dữ liệu và các tài liệu khác trong hồ sơ.

Ví dụ, một ảnh chụp tin nhắn đòi tiền có thể chưa đủ nếu không chứng minh được tài khoản đó do ai sử dụng, số tiền liên quan đến giao dịch nào, người nhận tiền là ai và chuỗi trao đổi có bị cắt mất bối cảnh hay không. Ngược lại, ảnh chụp đi kèm sao kê, thông tin tài khoản, file ghi âm, người làm chứng và dữ liệu từ nền tảng có thể làm bức tranh chứng cứ rõ hơn.

Khi nào cần giám định dữ liệu điện tử?

Không phải vụ việc nào cũng cần giám định. Tuy nhiên, nếu bên kia phủ nhận tin nhắn, nói file ghi âm bị cắt ghép, không thừa nhận tài khoản, tranh chấp thời điểm chuyển tiền hoặc nghi ngờ thiết bị bị can thiệp, việc giám định hoặc đề nghị trích xuất theo thủ tục có thể rất quan trọng. Bài kết luận giám định trong tố tụng hình sự sẽ hữu ích nếu hồ sơ đang có tranh cãi về nguồn dữ liệu.

Luật sư có thể giúp xác định câu hỏi giám định nên đặt thế nào. Câu hỏi cần cụ thể: file có dấu hiệu chỉnh sửa không, thời điểm tạo lập là gì, thiết bị nào ghi nhận, dữ liệu có khớp với log hệ thống không, hay tài khoản có dấu hiệu bị chiếm quyền hay không. Câu hỏi quá chung thường làm kết quả giám định khó dùng trong chiến lược bào chữa hoặc bảo vệ bị hại.

Giao nộp dữ liệu cho công an cần chuẩn bị gì?

Nếu dữ liệu dùng để tố giác tội phạm hoặc bổ sung hồ sơ đang giải quyết, nên chuẩn bị đơn trình bày ngắn, danh mục tài liệu kèm theo và bản mô tả nguồn gốc. Với vụ việc đang ở giai đoạn tiếp nhận tin báo, anh/chị có thể đọc thêm bài tin tố giác tội phạm: thời hạn tiếp nhận, xác minh và bổ sung chứng cứ.

Nếu vụ việc liên quan lừa đảo, lừa dối khách hàng hoặc giao dịch kinh doanh có dấu hiệu hình sự, nên kết nối dữ liệu điện tử với dòng tiền, hợp đồng, hóa đơn, biên nhận, người trao đổi và thiệt hại thực tế. Xem thêm bài đơn tố giác lừa đảo khách hàng trong kinh doanh để chuẩn bị phần trình bày sự việc.

Người bị tố giác có nên tự nộp dữ liệu điện tử không?

Nếu anh/chị là người bị tố giác hoặc đang có nguy cơ bị xử lý hình sự, cần thận trọng hơn. Dữ liệu điện tử có thể giúp chứng minh không có ý định chiếm đoạt, có giao dịch thật, đã hoàn trả tiền, bị mạo danh, bị chiếm tài khoản hoặc có bối cảnh khác với nội dung tố giác. Nhưng nếu nộp rời rạc, dữ liệu có thể bị hiểu sai hoặc làm lộ điểm bất lợi trong hồ sơ.

Trước khi làm việc với cơ quan điều tra, nên hỏi luật sư để xác định nội dung nào cần trình bày, nội dung nào cần bổ sung bằng tài liệu, và dữ liệu nào nên đề nghị cơ quan có thẩm quyền thu thập trực tiếp. Bài quyền gặp luật sư khi bị tạm giữ, tạm giam và luật sư bào chữa tại tòa án là hai nội dung nên đọc nếu vụ việc đã chuyển sâu hơn.

Luật sư hỗ trợ gì trong hồ sơ có dữ liệu điện tử?

Luật sư không chỉ xem “file này có hay không”. Công việc quan trọng là nối dữ liệu với vấn đề pháp lý cần chứng minh: hành vi, lỗi, hậu quả, quan hệ nhân quả, thiệt hại, ý thức chủ quan, tình tiết giảm nhẹ hoặc căn cứ loại trừ trách nhiệm. Với bị hại, luật sư giúp chọn dữ liệu có sức nặng và trình bày mạch lạc. Với người bị tố giác, luật sư giúp rà nguy cơ tự buộc tội, dữ liệu cần phản bác và hướng đề nghị thu thập khách quan.

Nếu hồ sơ còn ở giai đoạn chuẩn bị, bài tư vấn cho thân chủ trong vụ án hình sự giúp hình dung cách luật sư phân việc theo từng giai đoạn. Nếu cần rà tội danh, khung hình phạt hoặc thay đổi sau ngày 01/07/2025, xem thêm Luật 99/2025/QH15 sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự: cần rà gì? và Luật 86/2025/QH15 sửa đổi Bộ luật Hình sự: cần rà tội danh gì?.

Những việc không nên làm với chứng cứ điện tử

• Không tự đăng nhập trái phép vào tài khoản của người khác: việc này có thể tạo rủi ro pháp lý mới và làm dữ liệu bị nghi ngờ.
• Không chỉnh sửa file gốc: nếu cần che thông tin khi gửi tư vấn ban đầu, nên giữ lại bản gốc riêng.
• Không xóa đoạn bất lợi trong chuỗi tin nhắn: dữ liệu bị cắt bối cảnh dễ bị phản bác.
• Không gửi file qua quá nhiều ứng dụng: việc nén, đổi định dạng hoặc mất thông tin kỹ thuật có thể gây khó khăn khi đối chiếu.
• Không công khai dữ liệu nhạy cảm: đặc biệt là ảnh riêng tư, clip, thông tin trẻ em, tài khoản ngân hàng hoặc bí mật kinh doanh.

Nếu anh/chị biết thông tin liên quan tội phạm nhưng chưa rõ nghĩa vụ cung cấp, có thể đọc thêm bài không tố giác tội phạm có bị xử lý hình sự không?.

Văn bản pháp luật được viện dẫn

Bài viết tham chiếu Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Luật số 99/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng hình sự, Bộ luật Hình sự 2015, Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự, Luật Luật sư và Luật Giao dịch điện tử 2023.

Các văn bản đã có trong thư viện LegalZone được gắn link nội bộ gồm Luật số 99/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự và Văn bản hợp nhất Luật Luật sư.

Đối với Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Bộ luật Hình sự 2015, Luật Giao dịch điện tử 2023 và văn bản chưa có trang thư viện luật của LegalZone tương ứng, bài viết chỉ viện dẫn tên văn bản, không đặt link ra ngoài và không sao chép toàn văn vào thư viện.

Câu hỏi thường gặp

Tin nhắn Zalo hoặc Facebook có được dùng làm chứng cứ không?

Có thể được xem xét nếu chứng minh được nguồn gốc, người sử dụng tài khoản, thời điểm gửi nhận, tính toàn vẹn và mối liên hệ với vụ án. Không nên chỉ nộp vài ảnh chụp rời rạc nếu còn giữ tài khoản hoặc thiết bị gốc.

File ghi âm lén có dùng được không?

Cần xem bối cảnh ghi âm, cách tạo lập, nội dung, người tham gia, có bị cắt ghép không và việc sử dụng có xâm phạm quyền riêng tư hoặc bí mật khác không. Với file quan trọng, nên hỏi luật sư trước khi công khai hoặc giao nộp.

Camera bị ghi đè thì làm gì?

Cần sao lưu ngay phần liên quan, ghi nhận người trích xuất, thiết bị, thời điểm, vị trí camera và giữ file gốc. Nếu camera thuộc bên thứ ba, nên có văn bản đề nghị lưu giữ hoặc đề nghị cơ quan có thẩm quyền thu thập.

Dữ liệu điện tử có cần lập vi bằng không?

Vi bằng có thể hữu ích trong một số tình huống để ghi nhận sự kiện, hành vi hoặc nội dung đang tồn tại tại thời điểm lập. Tuy nhiên, vi bằng không thay thế việc cơ quan tố tụng thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ theo quy định tố tụng hình sự.