Thế nào là con nuôi hợp pháp?

Checklist để được coi là con nuôi hợp pháp

• Có hồ sơ và đăng ký nuôi con nuôi tại cơ quan có thẩm quyền. Sau khi đăng ký, quan hệ cha mẹ nuôi – con nuôi mới được ghi nhận rõ về hộ tịch và là cơ sở xử lý các quyền, nghĩa vụ phát sinh.
• Người được nhận làm con nuôi thuộc nhóm tuổi pháp luật cho phép: thông thường là trẻ em dưới 16 tuổi; người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi chỉ trong các trường hợp luật định như cha dượng, mẹ kế hoặc cô, cậu, dì, chú, bác ruột nhận làm con nuôi.
• Người nhận con nuôi có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên, có điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục và có tư cách đạo đức tốt; một số trường hợp người thân được áp dụng ngoại lệ theo luật.
• Có sự đồng ý cần thiết của cha mẹ đẻ, người giám hộ và của trẻ từ đủ 9 tuổi trở lên nếu thuộc trường hợp phải lấy ý kiến. Việc đồng ý phải tự nguyện, rõ ràng và đúng người có quyền đồng ý.
• Không thuộc các trường hợp bị cấm hoặc không được nhận con nuôi, ví dụ đang bị hạn chế quyền của cha mẹ đối với con chưa thành niên hoặc có án tích thuộc nhóm tội luật cấm.
• Nguồn gốc của trẻ, giấy khai sinh, tình trạng cha mẹ đẻ/người giám hộ và tình trạng đang ở cơ sở nuôi dưỡng nếu có phải được làm rõ trước khi đăng ký.

Các trường hợp dễ bị hiểu nhầm

• Nuôi trẻ trên thực tế nhưng chưa đăng ký: có thể có chứng cứ chăm sóc, nhưng chưa nên coi là quan hệ con nuôi hợp pháp.
• Hai bên viết giấy cho – nhận con nuôi: giấy này không thay thế thủ tục đăng ký tại cơ quan có thẩm quyền.
• Nhận trẻ qua môi giới, không rõ nguồn gốc: rủi ro rất cao, cần kiểm tra giấy khai sinh, tình trạng cha mẹ đẻ/người giám hộ và nguồn gốc trẻ trước khi nộp hồ sơ.
• Trẻ gọi người nuôi là cha mẹ hoặc đã nhập chung hộ khẩu chưa tự làm phát sinh quan hệ con nuôi hợp pháp nếu thủ tục nuôi con nuôi chưa được đăng ký/công nhận.
• Việc cấp dưỡng, chuyển tiền, chăm sóc dài hạn hoặc có người làm chứng chỉ là chứng cứ về quá trình nuôi dưỡng; đây chưa phải căn cứ thay cho quyết định/đăng ký nuôi con nuôi.

Hồ sơ nên kiểm tra trước khi đi đăng ký

• Giấy tờ nhân thân của người nhận con nuôi và giấy tờ chứng minh nơi cư trú/tình trạng hôn nhân nếu cơ quan tiếp nhận yêu cầu.
• Giấy khai sinh hoặc giấy tờ hộ tịch của trẻ; nếu trẻ bị bỏ rơi hoặc đang ở cơ sở nuôi dưỡng thì cần thêm giấy tờ xác minh nguồn gốc và tình trạng chăm sóc.
• Tài liệu chứng minh điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục trẻ nếu thuộc nhóm hồ sơ phải chứng minh.
• Văn bản đồng ý của cha mẹ đẻ, người giám hộ hoặc ý kiến của trẻ từ đủ 9 tuổi trở lên trong trường hợp pháp luật yêu cầu.
• Nếu có yếu tố nước ngoài, không nên dùng checklist thủ tục trong nước; cần kiểm tra riêng thẩm quyền và thành phần hồ sơ theo nhóm hồ sơ có yếu tố nước ngoài.

Quyền, nghĩa vụ sau khi quan hệ con nuôi hợp pháp được xác lập

• Cha mẹ nuôi và con nuôi có cơ sở pháp lý để xác định quyền, nghĩa vụ trong chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục và đại diện cho con chưa thành niên.
• Thông tin hộ tịch của trẻ có thể cần được ghi nhận, bổ sung hoặc điều chỉnh theo hồ sơ nuôi con nuôi và hồ sơ hộ tịch liên quan.
• Khi phát sinh thừa kế, cấp dưỡng, thay đổi họ tên, dân tộc hoặc các giao dịch gia đình khác, giấy tờ đăng ký/công nhận nuôi con nuôi là chứng cứ quan trọng.
• Nếu muốn chấm dứt việc nuôi con nuôi hoặc phát sinh tranh chấp, không nên tự lập giấy hủy; cần kiểm tra thẩm quyền của Tòa án/cơ quan hộ tịch theo từng trường hợp.