Xét xử vắng mặt bị can, bị cáo: người nhà cần làm gì?

Xét xử vắng mặt bị can, bị cáo là tình huống khiến gia đình rất lo: người thân không có mặt ở nơi cư trú, đang bị truy tìm, ở nước ngoài, mất liên lạc hoặc không biết vụ án đã chuyển sang giai đoạn nào. Câu hỏi thường gặp là vụ án có tiếp tục xử lý không, người nhà có được mời luật sư không, và nếu người đó trở về thì quyền lợi còn được bảo vệ thế nào.

Bài viết này cập nhật lại nội dung cũ về Thông tư liên tịch 05/2025 theo hướng dễ dùng cho người đang có hồ sơ thật. Trọng tâm là việc cần làm khi bị can, bị cáo vắng mặt, giấy tờ nào cần rà và khi nào nên mời luật sư tham gia để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Vắng mặt bị can, bị cáo là gì?

Trong tố tụng hình sự, bị can hoặc bị cáo có thể vắng mặt vì nhiều lý do: bỏ trốn, không xác định được nơi cư trú, đang ở nước ngoài, mất liên lạc, không chấp hành triệu tập hoặc có sự kiện khách quan khiến không thể có mặt. Không phải mọi trường hợp vắng mặt đều được xử lý giống nhau. Cơ quan tiến hành tố tụng phải kiểm tra điều kiện pháp luật, tài liệu trong hồ sơ và quyền của người liên quan trước khi tiếp tục thủ tục.

Thông tư liên tịch 05/2025 được nhắc đến trong bài này như văn bản hướng dẫn phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc xử lý vụ án vắng mặt bị can, bị cáo. Do LegalZone chưa có trang thư viện luật của LegalZone riêng cho thông tư này, bài viết chỉ viện dẫn tên văn bản, không đặt link ngoài.

Người nhà cần kiểm tra giấy tờ nào?

Khi gia đình nhận được thông báo hoặc nghe tin người thân bị xử lý vắng mặt, việc đầu tiên không phải là tìm cách “xin hoãn” bằng miệng. Cần thu thập và sắp xếp giấy tờ để biết vụ án đang ở giai đoạn nào, cơ quan nào xử lý và người vắng mặt đang có tư cách gì.

Vụ án có thể tiếp tục khi bị cáo vắng mặt không?

Trong một số trường hợp luật định, vụ án vẫn có thể được xem xét theo thủ tục phù hợp dù bị can, bị cáo không có mặt. Tuy nhiên, đây không phải là quyền tùy tiện của cơ quan tiến hành tố tụng. Hồ sơ cần thể hiện việc xác minh, triệu tập, truy tìm hoặc truy nã theo quy định, đồng thời phải bảo đảm quyền bào chữa và quyền lợi hợp pháp của người tham gia tố tụng.

Nếu người vắng mặt trở về, bị bắt hoặc xác định được nơi ở trong quá trình chuẩn bị xét xử, thủ tục có thể cần được xem xét lại theo tình trạng mới của vụ án. Vì vậy, khi có thông tin mới về nơi ở, sức khỏe, lý do vắng mặt hoặc khả năng liên hệ với người đó, gia đình nên thông báo có căn cứ và lưu lại chứng cứ giao nhận.

Luật sư có thể tham gia khi bị can, bị cáo vắng mặt không?

Gia đình vẫn có thể hỏi luật sư để được hướng dẫn bước ban đầu, chuẩn bị giấy tờ và xác định hướng bảo vệ quyền lợi. Việc luật sư tham gia với tư cách người bào chữa cần căn cứ vào thủ tục, giấy tờ mời luật sư, giai đoạn vụ án và quy định về người bào chữa. Điểm quan trọng là luật sư không chỉ “đi thay” người vắng mặt, mà còn giúp kiểm tra tính hợp pháp của hồ sơ, quyền bào chữa, tài liệu giảm nhẹ và thông tin cần bổ sung.

Nếu gia đình chưa rõ ai có quyền mời luật sư, có thể đọc bài người bào chữa trong vụ án hình sự là ai. Nếu vụ án đã có lịch xét xử, bài luật sư bào chữa tại tòa án: chuẩn bị gì trước phiên xét xử? sẽ giúp chuẩn bị theo hướng phiên tòa.

Gia đình nên chuẩn bị tài liệu gì?

Trong các vụ án có người vắng mặt, tài liệu từ gia đình có thể giúp làm rõ nhân thân, nơi cư trú, lý do vắng mặt, tình trạng sức khỏe, hoàn cảnh gia đình, tài liệu khắc phục hậu quả hoặc thông tin về việc người đó có liên hệ lại. Tuy nhiên, tài liệu cần được nộp đúng cách và đúng mục đích. Không nên gửi các thông tin chưa kiểm chứng hoặc lời kể không có nguồn.

Những việc không nên làm

• Không đăng thông tin truy nã/triệu tập lên mạng theo cảm xúc: có thể làm lộ dữ liệu cá nhân, ảnh hưởng quyền lợi của người liên quan.
• Không hứa hẹn hoặc nhận tiền “chạy án”: hành vi này có thể làm phát sinh rủi ro pháp lý mới.
• Không tự viết đơn cam kết thay người vắng mặt: cần xác định đúng tư cách, thẩm quyền và nội dung có thể xác nhận.
• Không che giấu nơi ở nếu biết rõ: tùy hành vi cụ thể, việc che giấu hoặc hỗ trợ trốn tránh có thể làm rủi ro của người nhà tăng lên.
• Không bỏ qua giấy tờ của Tòa án: nếu có lịch xử, quyết định hoặc thông báo, cần phản hồi đúng thời hạn và lưu chứng cứ giao nhận.

Nếu anh/chị lo việc biết thông tin nhưng chưa báo hoặc sợ bị xem là che giấu, đọc thêm bài không tố giác tội phạm có bị xử lý hình sự không?.

Khi người vắng mặt trở về thì cần làm gì?

Nếu người vắng mặt trở về, gia đình nên bình tĩnh rà lại toàn bộ giấy tờ đã phát sinh: có quyết định truy nã không, vụ án đang ở giai đoạn nào, đã có cáo trạng hoặc lịch xét xử chưa, có bản án vắng mặt chưa, đã có người bào chữa chưa và tài liệu nào cần nộp ngay. Không nên tự đến làm việc hoặc gọi nhiều nơi khi chưa nắm rõ tình trạng hồ sơ.

Luật sư có thể giúp chuẩn bị bản trình bày về lý do vắng mặt, tài liệu chứng minh, phương án làm việc với cơ quan tố tụng và tài liệu giảm nhẹ nếu người đó quyết định trình diện hoặc hợp tác. Trường hợp đã có bản án, cần kiểm tra quyền kháng cáo, thời hạn, thủ tục và căn cứ pháp lý cụ thể.

Nếu gia đình đã từng nộp đơn, gửi tài liệu hoặc nhận thông báo trước đó, nên lập lại dòng thời gian theo ngày tháng. Dòng thời gian này giúp luật sư kiểm tra thủ tục triệu tập, thời điểm người đó biết hoặc có thể biết về vụ án, cũng như căn cứ để đề xuất hướng xử lý phù hợp hơn.

Liên quan đến luật sửa đổi 2025 thế nào?

Vụ án vắng mặt bị can, bị cáo không chỉ liên quan đến một thông tư hướng dẫn phối hợp. Gia đình cần đọc cùng Bộ luật Tố tụng hình sự, các văn bản sửa đổi và quy định về quyền bào chữa, triệu tập, truy nã, xét xử, kháng cáo. Nếu giấy tờ phát sinh sau ngày 01/07/2025, bài Luật 99/2025/QH15 sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự: cần rà gì? là nội dung nên đọc kèm.

Nếu cần rà tội danh hoặc khung hình phạt, xem thêm bài Luật 86/2025/QH15 sửa đổi Bộ luật Hình sự: cần rà tội danh gì?.

Văn bản pháp luật được viện dẫn

Bài viết tham chiếu Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Luật số 99/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng hình sự, Bộ luật Hình sự 2015, Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự, Luật Luật sư và Thông tư liên tịch 05/2025 về phối hợp xử lý vụ án vắng mặt bị can, bị cáo.

Các văn bản đã có trong thư viện LegalZone được gắn link nội bộ gồm Luật số 99/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự và Văn bản hợp nhất Luật Luật sư.

Đối với Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Bộ luật Hình sự 2015, Thông tư liên tịch 05/2025 và văn bản chưa có trang thư viện luật của LegalZone tương ứng, bài viết chỉ viện dẫn tên văn bản, không đặt link ra ngoài và không sao chép toàn văn vào thư viện.

Câu hỏi thường gặp

Bị cáo vắng mặt thì vụ án có bị dừng không?

Không thể kết luận chung. Cần xem lý do vắng mặt, việc triệu tập, truy tìm, truy nã, giai đoạn tố tụng và điều kiện pháp luật cụ thể. Gia đình nên đưa giấy tờ cho luật sư rà trước khi tự làm đơn.

Gia đình có được mời luật sư khi bị cáo vắng mặt không?

Gia đình có thể hỏi luật sư để được hướng dẫn và chuẩn bị giấy tờ. Việc luật sư tham gia với tư cách người bào chữa cần thực hiện theo thủ tục và căn cứ vào giai đoạn vụ án, tư cách của người mời và quy định pháp luật.

Nếu người vắng mặt đang ở nước ngoài thì sao?

Cần xem họ có nhận được giấy tờ tố tụng không, có thông tin liên hệ hợp lệ không, lý do vắng mặt là gì và vụ án đang ở giai đoạn nào. Tài liệu chứng minh nơi ở, tình trạng cư trú hoặc khả năng liên hệ cần được chuẩn bị cẩn thận.