Án lệ 41/2021/AL về hôn nhân thực tế

Án lệ 41/2021/AL trả lời một câu hỏi rất thực tế: khi nam nữ từng sống chung như vợ chồng nhưng không đăng ký kết hôn, sau đó đã bỏ nhau từ lâu và một người tiếp tục chung sống với người khác, thì quan hệ hôn nhân thực tế đầu tiên có còn được xem là tồn tại để hưởng thừa kế, chia tài sản hay không?

Câu trả lời của án lệ là: trong tình huống đặc biệt, phải xác định hôn nhân thực tế đầu tiên đã chấm dứt. Điều này có thể làm thay đổi hoàn toàn kết quả chia di sản, xác định tài sản chung và xác định ai là người có quyền lợi trong vụ án. Vì vậy, bài này không chỉ kể lại án lệ, mà tập trung vào cách dùng án lệ để rà hồ sơ thực tế cho khách hàng LegalZone.

Án lệ 41/2021/AL giải quyết vấn đề gì?

Án lệ 41/2021/AL được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua ngày 23/02/2021, công bố theo Quyết định 42/QĐ-CA ngày 12/03/2021 và được nghiên cứu, áp dụng trong xét xử từ ngày 15/04/2021. Nguồn án lệ là một vụ tranh chấp chia di sản thừa kế và chia tài sản chung.

Tình huống cốt lõi là: một người nam có quan hệ chung sống như vợ chồng trước đây nhưng không đăng ký kết hôn; sau đó người nữ trong quan hệ đầu tiên đã bỏ đi, chung sống với người khác và có con riêng. Tiếp đó, người nam chung sống với người phụ nữ khác trước thời điểm Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 có hiệu lực, có con chung, có tài sản chung, sống với nhau cho đến khi người nam chết.

Án lệ xác định quan hệ hôn nhân thực tế đầu tiên đã chấm dứt từ lâu, nên người trong quan hệ đầu tiên không còn quyền hưởng di sản với tư cách vợ. Quan hệ sau được công nhận là hôn nhân thực tế, nên người phụ nữ chung sống sau có căn cứ để được chia tài sản chung và hưởng di sản thừa kế.

Hôn nhân thực tế là gì và khác gì với sống chung hiện nay?

Hôn nhân thực tế là khái niệm thường được dùng cho các quan hệ nam nữ chung sống như vợ chồng trong những giai đoạn pháp luật chuyển tiếp, đặc biệt với quan hệ xác lập trước ngày 03/01/1987, khi hai bên có đủ điều kiện kết hôn nhưng chưa đăng ký kết hôn. Đây không phải là “giấy phép” để mọi trường hợp sống chung không đăng ký hiện nay được xem là vợ chồng hợp pháp.

Với quan hệ chung sống không đăng ký trong giai đoạn hiện nay, nguyên tắc xử lý khác nhiều: pháp luật không tự động công nhận là vợ chồng chỉ vì hai người sống chung, có con hoặc có tài sản. Con chung, tài sản, nghĩa vụ và quyền lợi vẫn được giải quyết, nhưng không nên gọi vội đó là hôn nhân thực tế theo nghĩa của Án lệ 41. Nếu hồ sơ của bạn là quan hệ sống chung hiện nay, hãy đọc bài trụ cột: chung sống như vợ chồng nhưng không đăng ký kết hôn.

Hôn nhân thực tế chấm dứt khi nào?

Án lệ 41 không tạo một công thức máy móc rằng cứ bỏ đi nhiều năm là hôn nhân thực tế tự chấm dứt. Điểm then chốt là Tòa án phải xem xét toàn bộ bối cảnh: hai người có còn chung sống như vợ chồng không, một bên đã thiết lập quan hệ gia đình khác chưa, thời điểm đó nằm trong giai đoạn pháp luật nào, các bên có con chung/tài sản chung với người sau hay không, và cách cộng đồng, gia đình, giấy tờ địa phương ghi nhận quan hệ đó.

Trong hồ sơ tranh chấp, người muốn chứng minh hôn nhân thực tế đầu tiên đã chấm dứt cần chuẩn bị chứng cứ về việc hai bên đã tách khỏi đời sống chung: mốc rời đi, nơi cư trú mới, quan hệ chung sống mới, con chung với người sau, tài sản tạo lập với người sau, giấy tờ hộ khẩu/cư trú, xác nhận của địa phương, nhân chứng và tài liệu liên quan đến việc người đã mất sống ổn định với người sau cho đến thời điểm chết.

Ngược lại, nếu muốn bảo vệ quyền lợi của người trong quan hệ đầu tiên, cần chứng minh quan hệ đó chưa thật sự chấm dứt hoặc việc chung sống sau không đủ điều kiện để được công nhận. Đây là điểm khiến án lệ này rất hữu ích nhưng cũng rất dễ bị dùng sai nếu chỉ đọc một đoạn ngắn.

Vì sao án lệ này quan trọng trong tranh chấp thừa kế?

Trong thừa kế theo pháp luật, vợ hoặc chồng thuộc hàng thừa kế thứ nhất. Vì vậy, việc xác định ai còn là vợ/chồng hợp pháp hoặc vợ/chồng thực tế được công nhận có tác động trực tiếp đến phần di sản. Nếu xác định sai, toàn bộ phương án khai nhận di sản, phân chia di sản và sang tên nhà đất có thể bị tranh chấp.

Với Án lệ 41, kết quả pháp lý không chỉ là “người cũ không được hưởng”. Cốt lõi là phải xác định đúng quan hệ hôn nhân thực tế nào còn giá trị tại thời điểm mở thừa kế. Nếu người sau được công nhận là vợ/chồng thực tế, cần tách phần tài sản chung của họ với người đã mất trước, sau đó mới xác định phần di sản còn lại để chia thừa kế.

Nếu vụ việc của bạn có người chết trong lúc đang tranh chấp quan hệ hôn nhân hoặc ly hôn, đọc thêm đang ly hôn thì chồng mất, vợ có được thừa kế không. Nếu đang ở bước công chứng, khai nhận hoặc phân chia, xem hướng dẫn khai nhận di sản thừa kế.

Tài sản chung trong hôn nhân thực tế được xử lý thế nào?

Khi một quan hệ được công nhận là hôn nhân thực tế, phần tài sản tạo lập trong thời gian chung sống có thể được xem xét như tài sản chung tùy nguồn gốc, công sức đóng góp và chứng cứ. Trong vụ án là nguồn của Án lệ 41, người chung sống sau được xem xét quyền chia tài sản chung và hưởng di sản, vì quan hệ thực tế sau tồn tại ổn định đến khi người nam chết.

Thực tế khách hàng thường vướng ở nhà đất: đất được cấp cho ai, nhà xây thời điểm nào, tiền sửa nhà từ đâu, người nào quản lý sử dụng, ai đứng tên giấy tờ, con riêng/con chung có tham gia tạo lập hay không. Nếu tài sản là đất đai, nên đọc thêm tranh chấp đất đai thừa kế. Nếu tài sản nằm trong quan hệ vợ chồng đang ly hôn, xem chia tài sản khi ly hôn, tài sản riêng có phải chia khi ly hôn không và xác định tài sản chung, tài sản riêng của vợ chồng.

Cần chuẩn bị chứng cứ gì?

Hồ sơ vận dụng Án lệ 41 không thể chỉ dựa vào lời kể “hai người bỏ nhau lâu rồi”. Cần chứng minh được diễn biến quan hệ qua thời gian. Càng nhiều tài liệu khách quan, khả năng thuyết phục càng cao: giấy tờ hộ tịch, hộ khẩu/cư trú, giấy khai sinh con, giấy tờ nhà đất, xác nhận địa phương, lời khai người thân, nhân chứng hàng xóm, tài liệu về việc một bên đã tạo lập gia đình khác và tài sản với người khác.

Khi nào nên nhờ luật sư?

Nên nhờ luật sư nếu hồ sơ có một trong các dấu hiệu: người đã mất từng sống với nhiều người ở các giai đoạn khác nhau; có người tự nhận là vợ/chồng nhưng không có giấy đăng ký kết hôn; tài sản là nhà đất có giá trị lớn; có con riêng, con chung, con nuôi; một bên đang quản lý toàn bộ tài sản; hoặc gia đình muốn công chứng khai nhận di sản nhưng bị phản đối.

Luật sư không chỉ trích án lệ, mà phải dựng lại trục thời gian, đối chiếu mốc pháp luật, xác định chứng cứ còn thiếu và chọn yêu cầu đúng: chia di sản, chia tài sản chung, xác định quan hệ hôn nhân thực tế, không công nhận quan hệ vợ chồng, hoặc yêu cầu khác phù hợp. Với vụ vừa có hôn nhân gia đình vừa có thừa kế/đất đai, cách đặt yêu cầu quyết định rất nhiều đến kết quả.

LegalZone có thể hỗ trợ rà hồ sơ, soạn đơn, đại diện làm việc với các bên, tham gia tố tụng và tư vấn phương án hòa giải nếu gia đình muốn giữ quan hệ. Xem thêm tư vấn ly hôn, luật sư ly hôn và dịch vụ hôn nhân gia đình.

Câu hỏi thường gặp

Án lệ 41/2021/AL có áp dụng cho mọi cặp sống chung không đăng ký kết hôn không?

Không. Án lệ này gắn với tình huống hôn nhân thực tế trong bối cảnh pháp luật chuyển tiếp, đặc biệt các quan hệ xác lập trước mốc Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986. Quan hệ sống chung hiện nay không tự động được công nhận là vợ chồng.

Người vợ/chồng thực tế cũ có luôn mất quyền thừa kế không?

Không thể kết luận máy móc. Cần xem quan hệ đó đã chấm dứt trên thực tế chưa, có quan hệ hôn nhân thực tế sau được công nhận hay không, người đã mất có tài sản chung với ai và chứng cứ trong hồ sơ thể hiện thế nào.

Đã ly thân nhiều năm có được xem là chấm dứt hôn nhân không?

Nếu có đăng ký kết hôn hợp pháp, ly thân không tự làm chấm dứt hôn nhân. Hôn nhân chỉ chấm dứt theo bản án/quyết định ly hôn có hiệu lực hoặc khi một bên chết. Án lệ 41 là tình huống đặc biệt về hôn nhân thực tế, không dùng để thay thế thủ tục ly hôn hiện nay.

Có cần xin xác nhận hôn nhân thực tế ở địa phương không?

Xác nhận địa phương có thể là một nguồn chứng cứ, nhưng không phải tài liệu duy nhất. Tòa án thường xem tổng thể: mốc chung sống, con chung, tài sản, lời khai nhân chứng, giấy tờ cư trú, quá trình sử dụng tài sản và các tài liệu khác.

Gia đình nên làm gì trước khi khai nhận di sản?

Nên rà lại toàn bộ quan hệ hôn nhân, con chung/con riêng, tài sản chung, tài sản riêng và người đang quản lý tài sản. Nếu có người từng chung sống như vợ chồng với người chết, nên hỏi luật sư trước khi công chứng để tránh văn bản phân chia bị tranh chấp sau này.