Chấm dứt hôn nhân trong những trường hợp nào? Mốc pháp lý cần biết

Chấm dứt hôn nhân không xảy ra chỉ vì vợ chồng đã sống ly thân, không còn tình cảm, tự thỏa thuận chia tài sản hoặc một người bỏ đi khỏi nơi cư trú. Pháp luật chỉ xác định quan hệ vợ chồng kết thúc khi có căn cứ và mốc thời điểm rõ ràng. Mốc này rất quan trọng vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến tài sản chung, nợ chung, quyền nuôi con, cấp dưỡng, thừa kế, hộ tịch và khả năng kết hôn lại.

Theo Luật Hôn nhân và gia đình, có ba nhóm trường hợp chính làm chấm dứt quan hệ hôn nhân: ly hôn theo bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án; vợ hoặc chồng chết; vợ hoặc chồng bị Tòa án tuyên bố là đã chết. Nếu hồ sơ có yếu tố nước ngoài, còn phải kiểm tra bước ghi chú/công nhận bản án, quyết định tại Việt Nam trước khi sử dụng trong các thủ tục khác.

Chấm dứt hôn nhân là gì?

Chấm dứt hôn nhân là thời điểm quan hệ vợ chồng không còn tồn tại về mặt pháp luật. Từ thời điểm này, các quyền và nghĩa vụ giữa vợ chồng thay đổi: việc tạo lập tài sản mới không còn mặc nhiên là tài sản chung vợ chồng; một bên có thể đăng ký kết hôn mới nếu đủ điều kiện; các vấn đề con chung, cấp dưỡng, chia tài sản hoặc thừa kế được giải quyết theo cơ chế tương ứng với căn cứ chấm dứt.

Cần phân biệt chấm dứt hôn nhân với “hôn nhân không còn hạnh phúc”. Vợ chồng cãi nhau, sống riêng nhiều năm, một bên đi làm xa, không gửi tiền, hoặc gia đình hai bên tự lập giấy thỏa thuận chia tay đều chưa làm quan hệ hôn nhân chấm dứt. Nếu đã đăng ký kết hôn hợp pháp, quan hệ vợ chồng vẫn tồn tại cho đến khi có bản án/quyết định ly hôn có hiệu lực hoặc một trong các căn cứ do pháp luật quy định.

Ba trường hợp làm chấm dứt hôn nhân

Trường hợp thứ nhất là ly hôn. Quan hệ hôn nhân chấm dứt kể từ ngày bản án hoặc quyết định ly hôn của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Nếu vợ chồng mới nộp đơn, mới hòa giải, mới được Tòa án thụ lý hoặc mới có bản án sơ thẩm nhưng còn thời hạn kháng cáo, cần kiểm tra kỹ mốc hiệu lực trước khi kết luận có thể kết hôn lại hay chuyển dịch tài sản như người độc thân.

Trường hợp thứ hai là vợ hoặc chồng chết. Hôn nhân chấm dứt kể từ thời điểm người đó chết. Sau thời điểm này, bên còn sống quản lý tài sản chung của vợ chồng, trừ trường hợp di chúc hoặc thỏa thuận thừa kế có chỉ định khác. Khi có yêu cầu chia di sản, phần tài sản chung của vợ chồng được xác định trước, sau đó phần của người chết được chia theo quy định thừa kế.

Trường hợp thứ ba là vợ hoặc chồng bị Tòa án tuyên bố là đã chết. Khi đó, thời điểm hôn nhân chấm dứt được xác định theo ngày chết ghi trong bản án, quyết định của Tòa án. Đây là nhóm hồ sơ rất dễ nhầm với ly hôn với người mất tích, vì mất tích và tuyên bố chết là hai cơ chế pháp lý khác nhau, dẫn đến hệ quả tài sản và khả năng kết hôn lại cũng khác nhau.

Ly thân có làm chấm dứt hôn nhân không?

Không. Ly thân chỉ là tình trạng thực tế khi vợ chồng không còn chung sống hoặc không còn sinh hoạt chung. Pháp luật Việt Nam hiện không coi ly thân là một căn cứ độc lập làm chấm dứt hôn nhân. Vì vậy, trong thời gian ly thân, nếu chưa ly hôn hợp pháp, hai bên vẫn là vợ chồng về mặt pháp lý.

Điều này tạo ra nhiều rủi ro thực tế: tài sản hình thành trong thời gian ly thân vẫn có thể bị tranh luận là tài sản chung; nợ vay phục vụ nhu cầu gia đình có thể bị xem xét là nghĩa vụ chung; một bên chưa thể đăng ký kết hôn với người khác; việc đưa con đi nơi khác, chuyển trường, làm hộ chiếu hoặc cấp dưỡng vẫn có thể phát sinh tranh chấp. Nếu quan hệ đã đổ vỡ thật sự, nên đọc bài cách ly hôn để chọn đúng hướng thuận tình hoặc đơn phương.

Hôn nhân chấm dứt thì tài sản và con chung xử lý thế nào?

Nếu hôn nhân chấm dứt do ly hôn, Tòa án sẽ giải quyết con chung, cấp dưỡng, tài sản chung, nợ chung theo yêu cầu của các bên và theo chứng cứ trong hồ sơ. Người có nhu cầu nên chuẩn bị giấy đăng ký kết hôn, giấy khai sinh con, tài liệu về thu nhập, nơi ở, tài sản, nợ, giao dịch ngân hàng, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc tài liệu chứng minh tài sản riêng.

Nếu hôn nhân chấm dứt do một bên chết hoặc bị tuyên bố là đã chết, trọng tâm chuyển sang xác định khối tài sản chung vợ chồng và di sản thừa kế. Khi chia di sản, cần tách phần tài sản của người còn sống ra khỏi khối tài sản chung trước khi chia phần của người chết. Nếu việc chia di sản ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của người còn sống hoặc gia đình, pháp luật có cơ chế yêu cầu Tòa án hạn chế phân chia di sản trong một số trường hợp.

Với tài sản là nhà đất, công ty, cổ phần, khoản vay, tài sản đang thế chấp hoặc tài sản đứng tên một người, không nên chỉ dựa vào tên trên giấy tờ. Hãy xem thêm chia tài sản khi ly hôn và trao đổi với luật sư hôn nhân gia đình để xác định tài sản chung, riêng, nghĩa vụ nợ và hướng xử lý trước khi nộp đơn.

Người bị tuyên bố là đã chết trở về thì hôn nhân có khôi phục không?

Khi Tòa án hủy bỏ quyết định tuyên bố một người là đã chết, quan hệ hôn nhân có thể được khôi phục nếu người vợ hoặc chồng còn lại chưa kết hôn với người khác. Nếu trước đó đã có quyết định cho ly hôn theo trường hợp người kia bị tuyên bố mất tích, quyết định ly hôn vẫn có hiệu lực. Nếu người còn lại đã kết hôn với người khác, quan hệ hôn nhân sau có hiệu lực pháp luật.

Về tài sản, nếu hôn nhân được khôi phục thì quan hệ tài sản được khôi phục kể từ thời điểm quyết định hủy bỏ tuyên bố chết có hiệu lực. Tài sản do mỗi bên có được trong khoảng thời gian từ khi có quyết định tuyên bố chết đến khi hủy bỏ quyết định đó có thể là tài sản riêng theo quy định. Nếu hôn nhân không khôi phục, tài sản chưa chia có thể được giải quyết như chia tài sản khi ly hôn.

Hồ sơ cần kiểm tra trước khi kết luận hôn nhân đã chấm dứt

Trước khi thực hiện giao dịch tài sản, kết hôn mới hoặc nộp hồ sơ hộ tịch, cần kiểm tra đúng giấy tờ chứng minh hôn nhân đã chấm dứt. Với ly hôn, đó là bản án hoặc quyết định ly hôn có hiệu lực pháp luật. Với người chết, đó là giấy chứng tử hoặc trích lục khai tử. Với người bị tuyên bố là đã chết, đó là bản án/quyết định của Tòa án và ngày chết được ghi trong quyết định.

• Bản án/quyết định ly hôn và thông tin hiệu lực pháp luật.
• Giấy chứng tử hoặc trích lục khai tử nếu vợ/chồng đã chết.
• Quyết định tuyên bố một người là đã chết, hoặc quyết định hủy bỏ tuyên bố chết nếu người đó trở về.
• Giấy đăng ký kết hôn, trích lục hộ tịch, giấy tờ tùy thân và giấy khai sinh của con.
• Tài liệu về tài sản chung, nợ chung, di chúc, người thừa kế hoặc thỏa thuận về tài sản.
• Với bản án/quyết định nước ngoài, cần kiểm tra thủ tục ghi chú ly hôn hoặc công nhận tại Việt Nam.

Căn cứ pháp lý chính

Bài viết căn cứ Luật Hôn nhân và gia đình 2014, đặc biệt nhóm quy định về thời kỳ hôn nhân, khái niệm ly hôn, thời điểm chấm dứt hôn nhân do ly hôn, chấm dứt do một bên chết hoặc bị Tòa án tuyên bố là đã chết, và hệ quả khi người bị tuyên bố chết trở về. Bạn có thể xem toàn văn tại Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật.

Câu hỏi thường gặp

Vợ chồng sống riêng nhiều năm thì hôn nhân đã chấm dứt chưa?

Chưa. Sống riêng hoặc ly thân không làm chấm dứt hôn nhân. Nếu đã đăng ký kết hôn hợp pháp, quan hệ vợ chồng vẫn tồn tại cho đến khi có căn cứ chấm dứt theo luật.

Bản án ly hôn sơ thẩm đã có thì có được kết hôn lại chưa?

Chỉ nên kết luận sau khi bản án hoặc quyết định ly hôn đã có hiệu lực pháp luật. Nếu còn thời hạn kháng cáo, kháng nghị hoặc hồ sơ đang ở giai đoạn phúc thẩm, cần kiểm tra mốc hiệu lực cụ thể.

Vợ hoặc chồng chết thì tài sản chung xử lý thế nào?

Cần xác định phần tài sản chung của vợ chồng trước. Phần của người chết trong khối tài sản đó mới là di sản để chia theo di chúc hoặc pháp luật thừa kế.

Người bị tuyên bố chết trở về thì hôn nhân có tự khôi phục không?

Không phải lúc nào cũng khôi phục. Nếu người còn lại chưa kết hôn với người khác thì quan hệ hôn nhân có thể được khôi phục; nếu đã có quyết định ly hôn hoặc người còn lại đã kết hôn với người khác thì cần xử lý theo quy định riêng.

Ly hôn ở nước ngoài có làm chấm dứt hôn nhân tại Việt Nam ngay không?

Cần kiểm tra thủ tục công nhận hoặc ghi chú hộ tịch tại Việt Nam. Nếu muốn dùng bản án/quyết định nước ngoài cho hồ sơ Việt Nam, không nên bỏ qua bước này.