Án lệ 53/2022/AL về hủy kết hôn trái pháp luật

Án lệ 53/2022/AL là án lệ quan trọng trong nhóm tranh chấp hôn nhân gia đình vì nó trả lời một câu hỏi rất thực tế: nếu một người đã có quan hệ hôn nhân thực tế từ trước nhưng chưa chấm dứt quan hệ đó, sau đó lại đăng ký kết hôn với người khác tại Việt Nam, hôn nhân sau có hợp pháp không?

Cốt lõi của án lệ là: khi quan hệ hôn nhân đầu tiên được pháp luật công nhận là hôn nhân thực tế và chưa được chấm dứt hợp pháp, việc một bên đăng ký kết hôn với người khác có thể bị coi là kết hôn trái pháp luật. Khi có yêu cầu phù hợp, Tòa án có cơ sở hủy việc kết hôn trái pháp luật thay vì xử lý như một vụ ly hôn thông thường.

Án lệ 53/2022/AL nói gì?

Theo thông tin công bố của Tòa án nhân dân tối cao, Án lệ 53/2022/AL được thông qua ngày 07/09/2022 và công bố theo Quyết định 323/QĐ-CA ngày 14/10/2022. Nguồn án lệ là Quyết định giám đốc thẩm số 04/2021/HNGĐ-GĐT ngày 07/07/2021 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về yêu cầu hủy việc kết hôn trái pháp luật.

Tình huống án lệ xoay quanh quan hệ nam nữ đã chung sống như vợ chồng trước ngày 03/01/1987, có tổ chức lễ cưới, có thời gian chung sống tại Việt Nam, sau đó ra nước ngoài sinh sống và phát sinh mâu thuẫn. Khi quan hệ hôn nhân đầu tiên chưa được giải quyết chấm dứt, một bên lại đăng ký kết hôn với người khác tại cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam.

Giá trị thực tiễn của án lệ nằm ở cách xác định quan hệ hôn nhân đầu tiên. Nếu quan hệ đó được công nhận là hôn nhân thực tế, người trong cuộc không thể xem như mình đang độc thân chỉ vì trước đây không có giấy đăng ký kết hôn theo mẫu hiện nay. Khi hôn nhân thực tế chưa chấm dứt, việc đăng ký kết hôn mới có thể rơi vào trường hợp người đang có vợ, có chồng mà kết hôn với người khác.

Hôn nhân thực tế là gì trong bối cảnh án lệ này?

Hôn nhân thực tế thường được nhắc đến với các quan hệ nam nữ chung sống như vợ chồng trước mốc pháp luật chuyển tiếp, đặc biệt là trước ngày Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 có hiệu lực. Không phải mọi trường hợp sống chung đều là hôn nhân thực tế. Tòa án sẽ xem xét thời điểm bắt đầu chung sống, việc tổ chức lễ cưới, sự thừa nhận của gia đình, con chung, hộ khẩu, giấy tờ nhân thân, quá trình sinh sống và các chứng cứ khác.

Điểm quan trọng là quan hệ hôn nhân thực tế, nếu được công nhận, vẫn là quan hệ hôn nhân có giá trị pháp lý. Vì vậy, muốn kết hôn với người khác, quan hệ cũ phải được chấm dứt hợp pháp. Bạn có thể xem thêm bài thời kỳ hôn nhân bắt đầu từ khi nào để phân biệt thời điểm phát sinh quan hệ hôn nhân, thời điểm chấm dứt và hệ quả về tài sản, con chung.

Khi nào yêu cầu hủy kết hôn trái pháp luật?

Luật Hôn nhân và gia đình quy định điều kiện kết hôn, các hành vi bị cấm và quyền yêu cầu Tòa án hủy việc kết hôn trái pháp luật. Nhóm thường gặp gồm: một bên đang có vợ hoặc chồng nhưng vẫn kết hôn với người khác; kết hôn do bị cưỡng ép hoặc lừa dối; vi phạm độ tuổi kết hôn; kết hôn giữa những người có quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng thuộc trường hợp luật cấm.

Với nhóm “đã có vợ, có chồng”, điểm khó nhất thường không phải là đọc luật, mà là chứng minh quan hệ hôn nhân trước đó có tồn tại và chưa chấm dứt. Án lệ 53/2022/AL giúp người làm hồ sơ chú ý đến trường hợp hôn nhân thực tế trước năm 1987, nhất là khi đương sự đã ra nước ngoài, giấy tờ cũ thất lạc hoặc tình trạng hộ tịch không phản ánh đầy đủ lịch sử hôn nhân.

Không nên nhầm yêu cầu hủy kết hôn với yêu cầu ly hôn. Ly hôn đặt trên nền tảng một quan hệ hôn nhân hợp pháp và yêu cầu Tòa án chấm dứt quan hệ đó. Hủy kết hôn trái pháp luật lại đặt câu hỏi ngược lại: ngay từ khi xác lập, việc kết hôn đã vi phạm điều kiện hoặc điều cấm nào của pháp luật hay chưa.

Hủy kết hôn trái pháp luật khác gì ly hôn?

Trong ly hôn, Tòa án công nhận quan hệ hôn nhân đã tồn tại hợp pháp và quyết định chấm dứt từ thời điểm bản án, quyết định ly hôn có hiệu lực. Trong hủy kết hôn trái pháp luật, Tòa án xem xét việc xác lập hôn nhân có vi phạm điều kiện kết hôn hay không. Hậu quả pháp lý vì vậy không hoàn toàn giống nhau, đặc biệt với tài sản, con chung và tình trạng hộ tịch.

Con chung vẫn được bảo vệ quyền lợi theo quy định của pháp luật. Tài sản, nghĩa vụ và công sức đóng góp của các bên cần được tách bạch theo chứng cứ. Nếu vụ việc có yếu tố nước ngoài, ví dụ có cư trú, giấy tờ hoặc phán quyết ở Canada, Úc, Mỹ, Nhật Bản hay quốc gia khác, cần kiểm tra thêm thẩm quyền và thủ tục sử dụng giấy tờ nước ngoài tại Việt Nam. Trong các hồ sơ này, bài ly hôn với người nước ngoài có thể giúp bạn hình dung thêm về thẩm quyền và giấy tờ thường phải hợp pháp hóa, dịch thuật hoặc ghi chú.

Ai có quyền yêu cầu Tòa án hủy việc kết hôn trái pháp luật?

Tùy căn cứ vi phạm, người có quyền yêu cầu có thể là người bị cưỡng ép, bị lừa dối kết hôn; vợ hoặc chồng của người đang có vợ, có chồng; cha, mẹ, con, người giám hộ hoặc người đại diện hợp pháp; cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, trẻ em, Hội Liên hiệp Phụ nữ và chủ thể khác theo quy định. Thực tế hồ sơ cần xác định đúng tư cách người yêu cầu, vì nếu người nộp đơn không có quyền yêu cầu hoặc không chứng minh được quyền lợi liên quan, Tòa án có thể yêu cầu bổ sung hoặc không chấp nhận.

Trong bối cảnh Án lệ 53/2022/AL, người có quyền lợi bị ảnh hưởng thường là người trong quan hệ hôn nhân thực tế đầu tiên hoặc người thân có quyền lợi liên quan về tài sản, thừa kế, hộ tịch. Nếu đương sự ở nước ngoài, cần chuẩn bị giấy ủy quyền, bản dịch, hợp pháp hóa lãnh sự hoặc chứng thực theo đúng đường đi của từng loại tài liệu.

Hồ sơ cần chuẩn bị khi muốn yêu cầu hủy kết hôn

Mỗi vụ việc sẽ khác nhau, nhưng với nhóm vụ việc giống Án lệ 53/2022/AL, người yêu cầu thường nên chuẩn bị hồ sơ theo ba lớp: chứng cứ về hôn nhân cũ, chứng cứ về việc hôn nhân cũ chưa chấm dứt, và chứng cứ về việc đăng ký kết hôn mới.

LegalZone xử lý hồ sơ hủy kết hôn như thế nào?

Với hồ sơ có dấu hiệu kết hôn trái pháp luật, LegalZone thường đi theo bốn bước. Bước một là dựng lại dòng thời gian hôn nhân: sống chung, đăng ký, ly thân, ra nước ngoài, sinh con, tài sản, bản án hoặc quyết định đã có. Bước hai là kiểm tra căn cứ pháp luật và án lệ phù hợp. Bước ba là phân loại thủ tục: hủy kết hôn, ly hôn, công nhận bản án nước ngoài, ghi chú hộ tịch hoặc một yêu cầu độc lập về tài sản. Bước bốn là chuẩn bị đơn, chứng cứ, bản dịch, ủy quyền và phương án tranh tụng.

Trong nhiều vụ việc, người trong cuộc chỉ muốn “xóa giấy đăng ký kết hôn sai” nhưng phía sau còn có con chung, quyền thừa kế, tài sản nhà đất, doanh nghiệp gia đình hoặc hộ tịch ở nhiều nước. Vì vậy, trước khi nộp đơn, nên xác định cả hệ quả sau khi Tòa án chấp nhận yêu cầu. Xem thêm bài các trường hợp chấm dứt hôn nhân để phân biệt hủy kết hôn, ly hôn, một bên chết hoặc bị tuyên bố chết.

Căn cứ pháp lý và nguồn tham khảo

Bài viết dựa trên Án lệ 53/2022/AL do Tòa án nhân dân tối cao công bố, Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và các quy định chuyển tiếp liên quan đến hôn nhân thực tế. Bạn có thể xem nguồn chính thức tại Trang án lệ Tòa án nhân dân tối cao và Cổng thông tin điện tử Chính phủ.

Câu hỏi thường gặp

Có hôn nhân thực tế thì có cần ly hôn trước khi kết hôn mới không?

Nếu quan hệ đó được pháp luật công nhận và chưa chấm dứt hợp pháp, người trong cuộc không nên tự xem mình là độc thân. Cần kiểm tra thủ tục chấm dứt quan hệ hôn nhân trước khi đăng ký kết hôn mới.

Hủy kết hôn trái pháp luật có làm mất quyền của con không?

Không. Quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ và con vẫn được bảo vệ. Tòa án sẽ xem xét quyền nuôi con, cấp dưỡng và lợi ích của con theo quy định pháp luật.

Đã có giấy ly hôn ở nước ngoài thì Việt Nam có công nhận ngay không?

Không nên mặc định. Tùy loại giấy tờ và mục đích sử dụng, có thể phải làm thủ tục công nhận, ghi chú hộ tịch, dịch thuật hoặc hợp pháp hóa lãnh sự.

Khi nào nên dùng Án lệ 53/2022/AL?

Khi hồ sơ có dấu hiệu một bên từng có hôn nhân thực tế trước ngày 03/01/1987, quan hệ đó chưa chấm dứt, nhưng sau đó đã đăng ký kết hôn với người khác tại Việt Nam. Luật sư cần đối chiếu kỹ chứng cứ trước khi viện dẫn án lệ.

Có thể vừa yêu cầu hủy kết hôn vừa yêu cầu chia tài sản không?

Có thể phát sinh yêu cầu về tài sản, nghĩa vụ chung hoặc quyền lợi của con, nhưng cách trình bày yêu cầu phải phù hợp với loại việc và thẩm quyền của Tòa án. Nên rà hồ sơ trước khi nộp.