Sự phát triển của án lệ trong hệ thống pháp luật Việt Nam và những vấn đề đặt ra
Từ ngày 16 tháng 12 năm 2015, án lệ chính thức trở thành một nguồn luật quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Sự ra đời của án lệ đánh dấu bước tiến mới trong việc tiếp nhận kinh nghiệm lập pháp từ nhiều quốc gia trên thế giới trong quá trình hội nhập. Đây là bước quan trọng để dần hoàn thiện hệ thống pháp luật, đồng thời điều chỉnh các quan hệ xã hội một cách kịp thời và hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, trong suốt thời gian qua, sự phát triển của hệ thống án lệ vẫn chưa đạt được kỳ vọng mà Tòa án nhân dân tối cao đề ra. Đặc biệt, số lượng án lệ được công bố vẫn còn hạn chế, làm dấy lên nhiều băn khoăn về quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng loại nguồn luật này.
1. Quy trình lựa chọn và công bố án lệ theo pháp luật hiện hành
Theo Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP, án lệ được định nghĩa là những phán quyết, lập luận pháp lý trong các bản án và quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật, do Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn. Để được công nhận là án lệ, một bản án phải đáp ứng 03 tiêu chí cơ bản:
- Có giá trị làm rõ quy định pháp luật.
- Có tính chuẩn mực.
- Có giá trị hướng dẫn để áp dụng thống nhất trong thực tiễn xét xử.
Quy trình lựa chọn và công bố án lệ được thực hiện qua 4 bước chính:
Bước 1: Đề xuất bản án.
Các Tòa án và cá nhân, tổ chức có thể đề xuất bản án có giá trị phát triển thành án lệ đến Tòa án nhân dân tối cao để xem xét.
Bước 2: Lấy ý kiến chuyên gia.
Bản án được đề xuất sẽ được đăng tải trên cổng thông tin điện tử của Tòa án nhân dân tối cao, để các chuyên gia, cơ quan và cá nhân quan tâm có thể tham gia ý kiến trong vòng 30 ngày.
Bước 3: Thông qua án lệ.
Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao sẽ tổ chức phiên họp để thảo luận và biểu quyết thực hiện án lệ.
Bước 4: Công bố án lệ.
Chánh án Tòa án nhân dân tối cao ban hành quyết định công bố án lệ, và nội dung này sẽ được thông báo ở nhiều kênh khác nhau.
Mặc dù có quy trình chặt chẽ như vậy, số lượng bản án được phát triển thành án lệ vẫn còn rất khiêm tốn. Tính đến tháng 8 năm 2021, chỉ có 43 bản án đã được công bố dưới dạng án lệ.
2. Thực trạng áp dụng án lệ và những khó khăn cần giải quyết
Việc áp dụng án lệ trong thực tế còn gặp nhiều khó khăn. Số lượng án lệ chưa được công bố nhiều đã hạn chế khả năng áp dụng của các Tòa án, chưa đáp ứng nhu cầu thực tế trong việc giải quyết các vụ án tương tự. Nhiều yếu tố như quy trình lựa chọn phức tạp, sự thiếu hài hòa về quy định trong các văn bản pháp luật vẫn còn tồn tại, ảnh hưởng đến sự phát triển của án lệ.
Ngoài ra, các quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, mặc dù có tầm quan trọng đáng kể trong việc phát triển án lệ, vẫn chưa được nhìn nhận đúng mức. Đây là lý do cần thiết phải quy định một quy trình công nhận án lệ riêng cho phán quyết của Hội đồng, nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc phát triển loại nguồn luật này.
3. Kiến nghị cải tiến quy trình phát triển án lệ
Để tăng cường hiệu quả phát triển án lệ tại Việt Nam, một số kiến nghị sau đây có thể được xem xét:
- Quy định rõ ràng để các phán quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đương nhiên trở thành án lệ. Việc này sẽ giúp dễ dàng áp dụng hơn và đảm bảo quyền lợi cho các bên liên quan.
- Đơn giản hóa quy trình công nhận án lệ cho phán quyết của Hội đồng Thẩm phán để không chỉ Tòa án mà còn các cơ quan, tổ chức khác có thể sử dụng trong việc giải quyết vụ việc tương tự.
- Tạo các kênh thông tin truy xuất nguồn án lệ dễ dàng, có thể qua các cổng thông tin điện tử của Tòa án nhân dân tối cao, giúp các thẩm phán và luật sư có thể tiếp cận thông tin nhanh chóng.
4. Vai trò của án lệ trong việc cải cách pháp luật tại Việt Nam
Án lệ không chỉ đơn thuần là một nguồn luật, mà còn có vai trò rất quan trọng trong việc cải cách pháp luật tại Việt Nam. Bằng cách cung cấp hướng dẫn cụ thể giúp đảm bảo tính nhất quán trong áp dụng pháp luật, án lệ góp phần tạo ra môi trường pháp lý minh bạch hơn.
Hệ thống pháp luật ở các quốc gia như Pháp hay Nhật Bản đã chứng minh rằng án lệ đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển luật pháp hiện hành. Việc áp dụng án lệ không chỉ giới hạn trong các phán quyết mà còn có thể mở rộng ra nhiều lĩnh vực khác của đời sống xã hội.
Trong bối cảnh hiện tại, việc hoàn thiện và phát triển hệ thống án lệ không chỉ đáp ứng nhu cầu của người dân mà còn tạo dựng lòng tin vào hệ thống tư pháp. Cần có sự nỗ lực đồng bộ từ các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan trong việc cải cách và phát triển án lệ tại Việt Nam nhằm đạt được mục tiêu về một hệ thống pháp luật công bằng và hiệu quả.
Kết lại, việc phát triển án lệ tại Việt Nam là một quá trình cần có thời gian và sự đầu tư nghiêm túc từ cả các cơ quan tư pháp cũng như xã hội. Nếu được thực hiện đúng cách và hiệu quả, án lệ sẽ trở thành một phần không thể thiếu trong việc cải cách hệ thống pháp luật Việt Nam, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của xã hội.
Danh mục
